Ortopedi ve Travmatoloji

Ortopedi ve travmatoloji birçok özel alan barındıran geniş bir uzmanlık dalıdır. Her alt-alan kendi tekniği, deneyim birikimi ve gereçleriyle çalışır. Nis Clinic Ortopedi ve Travmatoloji bölümünde aşağıdaki başlıklarda tanı ve tedavi planlaması yapılır:

• Artroskopi ve spor yaralanmaları (diz, omuz): Menisküs yırtığı, çapraz bağ yaralanması, omuz manşet patolojileri.
• Omurga cerrahisi (spinal cerrahi): Disk hernisi, dar kanal, vertebra kırıkları, omurga deformiteleri.
• Çocuk ortopedisi ve travmatolojisi: Gelişimsel kalça displazisi, çocukluk çağı kırıkları, ayak deformiteleri, postür ve yürüyüş sorunları.
• Ayak ve ayak bileği cerrahisi: Halluks valgus, aşil tendon yaralanmaları, kronik ayak bileği instabilitesi.
• Ortopedik onkoloji: Kemik ve yumuşak doku tümörlerinde ileri tanı ve onkoloji ile birlikte tedavi planı.
• Omuz ve dirsek cerrahisi: Donuk omuz, rotator manşet onarımı, tenisçi-golfçü dirseği, dirsek instabilitesi.
• Artroz (kireçlenme) yönetimi: Diz ve kalça osteoartriti; konservatif tedavi, intraartiküler enjeksiyon, protez kararı.
• Üst ve alt ekstremite cerrahisi: Uzun kemik kırıkları, eklem dışı travma, yumuşak doku onarımları.
• Kalça kırıkları: Özellikle yaşlı popülasyonda hayati önemli, erken ameliyat protokolü.
• El ve üst ekstremite cerrahisi: Tendon kesileri, sinir sıkışmaları (karpal tünel, kübital tünel), Dupuytren kontraktürü.

Her alt-alan tek başına bir uzmanlık derinliği gerektirir; bu nedenle hasta yönlendirmesi tabloya en uygun ekip ve görüntüleme planıyla yapılır.

Travma hastası ortopedinin en zor klinik akışını üretir. Düşme, spor yaralanması, iş kazası, motosiklet ya da trafik kazası — etken farklı olsa da hasar spektrumu çok geniştir. Bir tarafta basit yumuşak doku ezilmesi, diğer tarafta birden fazla bölgede parçalı kemik kırığı yan yana durur. Hastayı ölçen ve plan kuran ekibin donanımı, organizasyonu ve disiplini sonucu doğrudan etkiler.

Travma hastasında ilk müdahaledeki gecikme hem morbiditeyi hem rehabilitasyon süresini uzatır. Bu nedenle Nis Clinic'te şu prensiplere bağlıyız:

• İlgili uzman karşılaması: Travma hastasının ilk değerlendirmesi ortopedi uzmanı tarafından yapılır; triaj kararı, görüntüleme isteme ve cerrahi planlama tek elde toplanır.
• Görüntüleme erişimi: Direkt grafi, gerektiğinde aynı seansta BT ve MR planlaması — tanı süresini saatlere değil dakikalara indirir.
• Anestezi ve operasyon koordinasyonu: Operasyon kararı verilen kırıklarda anestezi konsültasyonu ve operasyon hazırlığı eş zamanlı yürütülür.
• Konservatif vs cerrahi denge: Her kırık ameliyat istemez. Çocukluk çağı oluk kırıkları, deplasmansız klavikula kırıkları, bazı el-ayak kırıkları konservatif takiple iyileşir. Cerrahiye eğilim değil, doğru endikasyon klinik standardımızdır.
• Kırık tedavi felsefesi: Kırık tedavisinde yaklaşım ve ameliyat yöntemleri sürekli yenilenir — kilitli plak sistemleri, intramedüller çiviler, eksternal fiksatör, minimal invaziv osteosentez. Amaç hastayı en kısa sürede ve sorunsuz biçimde günlük yaşamına döndürmektir; bu hedef için en uygun teknik seçilir.

Trafik kazası veya iş kazası gibi medikolegal süreç gerektiren olgularda epikriz ve görüntüleme raporları yazılı olarak hasta dosyasında muhafaza edilir; sigorta ve hukuki süreç için resmi belge talebine yanıt verilir.

Artroskopi, eklem içine küçük bir kamera (artroskop) ve ince cerrahi enstrümanlarla girilerek yapılan minimal invaziv bir cerrahi tekniğidir. Açık cerrahiye kıyasla cilt kesisi küçüktür, eklem içi yapı doğrudan görüntülenir ve onarım hassas yapılır. İyileşme süresi belirgin biçimde kısalır.

En sık artroskopik girişim uygulanan iki bölge diz ve omuzdur.

Diz artroskopisi:

• Menisküs yırtığı onarımı veya parsiyel menisektomi: Yırtık tipi, lokalizasyonu ve hasta yaşı kararı belirler. Genç hastada onarım, yaşlı dejeneratif yırtıkta seçici eksizyon.
• Ön çapraz bağ (ACL) rekonstrüksiyonu: Sporcu yaralanmalarının en sık görülenlerinden biri. Greft seçimi (hamstring tendon ya da kemik-patellar tendon-kemik) hasta profilinde belirlenir.
• Kıkırdak lezyonları: Mikrokırık, mozaikplasti, hücre temelli tedaviler — lezyon büyüklüğü ve hastanın aktivite düzeyine göre.

Omuz artroskopisi:

• Rotator manşet onarımı: Çoğu rotator manşet yırtığı artroskopik olarak onarılır; açık cerrahi yalnızca büyük, kronik yırtıklarda gündeme gelir.
• Subakromial dekompresyon: Sıkışma sendromunda kemik tıraşlama ve bursa temizliği.
• Bankart onarımı: Tekrarlayan omuz çıkığı tedavisinde labral onarım.
• Donuk omuz (adheziv kapsülit): Konservatif yanıtsız olgularda kapsüler gevşetme.

Spor yaralanmalarında özellikle altını çizdiğimiz nokta şu: erken doğru tanı, gereksiz uzun istirahatten daha kıymetlidir. Profesyonel ya da amatör sporcuda menisküs lezyonu, çapraz bağ yırtığı veya manşet hasarı şüphesinde MR yaptırmadan haftalarca konservatif takip etmek bazen iyileşmeyi geciktirir. Tanıyı netleştir, kararı bu zeminde ver — yaklaşımımız budur.

Osteoartrit, halk dilinde kireçlenme, eklem kıkırdağının zamanla aşınmasıyla gelişen kronik bir tablodur. En sık etkilenen bölgeler diz, kalça, omurga ve el küçük eklemleridir. Türkiye ve KKTC gibi yaş ortalaması yükselen popülasyonlarda klinik yük her geçen yıl artar. Yaklaşımımız basamaklıdır; hemen protez ya da hemen ameliyat klinik standart değildir.

1. Konservatif tedavi (hafif-orta artroz):

• Kilo yönetimi: 5 kg kilo verme dizdeki yük momentini %20 oranında azaltır — protez kararını yıllarca öteleyebilir.
• Egzersiz programı: Kuadriseps ve gluteal kas güçlendirme. Fizik tedavi konsültasyonuyla bireysel program.
• Yaşam tarzı düzenlemesi: Yüksek darbeli sporlardan yüzme, bisiklet, yürüyüşe geçiş.
• Medikal tedavi: NSAID, parasetamol, gerektiğinde kondroitin/glukozamin değerlendirmesi.

2. Eklem içi enjeksiyonlar (orta artroz):

• Hyaluronik asit: Eklem sıvısının visko-elastik özelliğini destekler. 3-6 ay etki bekleyen hastada faydalı.
• PRP (trombositten zengin plazma): Seçili hastada inflamasyon modülasyonu için. Kanıt düzeyi hastalık evresine göre değişir; her artroza önermiyoruz.
• Kortikosteroid: Kısa dönem ağrı kontrolü; tekrarlayan enjeksiyon kıkırdağa zarar verebileceğinden seyrek kullanım.

3. Cerrahi (ileri artroz):

• Diz protezi (total veya unikompartmantal): Konservatif tedaviye yanıtsız, gece ağrısı olan, yürüyüş mesafesi kısalan, fonksiyonel kaybı belirginleşen hastada gündeme gelir. Karar yaş, kilo, aktivite beklentisi ve genel sağlık durumuyla birlikte verilir.
• Kalça protezi: Şiddetli kalça artrozu, avasküler nekroz veya kalça kırığı sonrası seçili olgularda. İyileşme süreci ve uzun dönem protez ömrü hastayla baştan konuşulur.

Protez kararı hasta için büyük bir karardır; acele ettirmiyoruz. Konservatif tedavi seçenekleri tüketildiğinde, hayat kalitesi belirgin biçimde bozulduğunda gündeme gelir.

Omurga ve ekstremite cerrahisi, ortopedinin iki ayrı ama sık iç içe geçen alt-alanıdır. Disk hernisi olan bir hastanın aynı zamanda kalça artrozu olabilir; el cerrahisi sonrası dirsekte sıkışma sendromu gelişebilir. Bu nedenle birden fazla bölge etkilendiğinde tek bir tedavi planında ele alınır.

Omurga (spinal) cerrahisi:

• Bel ve boyun disk hernisi: Konservatif tedaviye (fizik tedavi, NSAID, kas gevşetici, epidural enjeksiyon) yanıt vermeyen, ileri nörolojik defisit (motor kayıp, kontrol kaybı) gösteren hastalarda mikro-cerrahi diskektomi.
• Spinal stenoz (dar kanal): İleri yaş hastalarda yürüme mesafesi belirgin kısalıyorsa dekompresyon değerlendirmesi.
• Vertebra kırıkları: Osteoporotik kompresyon kırıklarında konservatif takip ya da seçili olguda vertebroplasti/kifoplasti.
• Omurga deformiteleri: Adölesan idyopatik skolyoz takibi; konservatif yanıt alınmayan ilerleyici olgularda cerrahi yönlendirme.

El ve üst ekstremite cerrahisi:

• Karpal tünel sendromu: Median sinir sıkışmasında konservatif yanıt yetersizse açık ya da endoskopik dekompresyon.
• Kübital tünel sendromu: Dirsekte ulnar sinir sıkışması; sinir transpozisyonu.
• Tetik parmak (tenosinovit): Tendon kılıf açılması.
• Dupuytren kontraktürü: Konservatif yanıt yoksa palmar fasyektomi.
• El travmaları: Tendon kesileri, falanks kırıkları, ekstansör/fleksör tendon onarımları.

Kalça kırıkları:

Özellikle 65 yaş üstü hastalarda femur boyun kırığı ya da intertrokanterik kırık hayati önemlidir. Erken cerrahi (mümkünse 48 saat içinde) sonucu belirgin biçimde değiştirir: yatak komplikasyonları (pnömoni, derin ven trombozu, dekübit), uzun süreli immobilizasyondan kaynaklanan morbidite önlenir. Bu nedenle yaşlı hastalarda kalça kırığı klinik aciliyettir; yandaş hastalıklar (kardiyoloji, diyabet, antikoagülan kullanımı) hızla optimize edilip cerrahi planlanır.

Çocuğun iskeleti yetişkinin küçük bir kopyası değildir. Büyüme plakları (epifiz hatları) açıktır; kırık şekilleri farklıdır, iyileşme hızı belirgin biçimde yüksektir, deformite riski erişkinden farklı seyreder. Bu nedenle çocuk ortopedisi ayrı bir bakış açısı gerektirir.

Çocukta sık karşılaşılan ortopedik tablolar:

• Gelişimsel kalça displazisi (GKD): Yenidoğan dönemde tarama önemlidir. Erken yakalanan vakalarda Pavlik bandajı gibi konservatif yöntemler yeterken, geç tanı konursa kapalı veya açık redüksiyon gerekebilir. Tarama protokolünü ihmal etmeyiniz.
• Düz tabanlık (pes planus): Çocukların büyük çoğunluğunda fizyolojiktir ve kendiliğinden düzelir. Ağrı, yürüyüş bozukluğu veya tabanın rijit kalması durumunda değerlendirme yapılır. Erken yaşta tabanlık ihtiyacı her çocukta yoktur — gereksiz medikalizasyondan kaçınmak da bizim sorumluluğumuzdur.
• Çocuk kırıkları: Çocuklarda en sık önkol, dirsek ve klavikula kırıkları görülür. Büyük çoğunluğu konservatif alçı tedavisiyle iyileşir; deplase olgularda kapalı redüksiyon ya da seçili durumda intramedüller çivi uygulanır. Çocukta plak-vida cerrahisi nadiren ilk tercihtir.
• Postür ve yürüyüş sorunları: İçe basma (in-toeing), dışa basma (out-toeing), genu varum (eğri bacak), genu valgum (X bacak). Çoğu yaşa bağlı normal varyasyon kapsamındadır. Aile kaygısı yüksek; bu olgularda esas yaklaşım tedavi değil ailenin doğru bilgilendirilmesidir.
• Adölesan skolyoz: Okul taramasında ya da aile gözleminde fark edilen omurga eğriliklerinde Cobb açısı ölçümü ve takip planı. 25 derece altı gözlem, 25-45 derece arası korse, 45 derece üstü cerrahi değerlendirme.
• Osgood-Schlatter ve büyüme ağrıları: Aktif sporcu çocukta diz altı ağrı genelde apofizittir; istirahat ve aktivite modifikasyonuyla geçer.

Çocuk hastada karar her zaman aileyle birlikte alınır. Acele cerrahi ya da gereksiz "tedavi" yerine, çocuğun büyüme potansiyelini kullanan konservatif yaklaşım önceliklidir.